Kamu Reformu Üzerine Düşünceler

Kamu Hizmetinin Amacı ve Hukuki Çerçevesi

İdare hukukunun ülkemizdeki öncülerinden Sıddık Sami Onar, kamu hizmetini geniş anlamda;
“devlet veya diğer kamu tüzel kişileri tarafından veya bunların gözetim ve denetimleri altında, genel ve kolektif gereksinimleri karşılamak ve kamu yararını sağlamak amacıyla kamuya sunulmuş devamlı ve muntazam faaliyetler” olarak tanımlamıştır.

Bütün kamu hizmetlerinin temel amacı topluma yarar sağlamaktır. Asıl olan, kamu sisteminin toplum düzeninin sağlıklı bir şekilde işlemesine ve kamu hizmetlerinin en iyi şekilde yürütülmesine yönelmesidir.

Anayasal Haklar ve Toplumsal Beklenti

Hukuk sistemimizde bu yapının üzerine oturduğu temel düşünceler de açıkça ortaya konulmuştur. Anayasamızda her vatandaşın; temel hak ve hürriyetlerden eşitlik ve sosyal adalet gereklerince yararlanarak onurlu bir hayat sürdürme, maddî ve manevî varlığını geliştirme hak ve yetkisine sahip olduğu düzenlenmiştir.

Yine, vatandaşların millet hayatının her türlü tecellisinde ortak olduğu, birbirinin hak ve hürriyetlerine kesin saygı, karşılıklı içten sevgi ve kardeşlik duygularıyla huzurlu bir hayat talebine hakları bulunduğu anayasal güvence altındadır. Bunlar kuşkusuz son derece kıymetli ve ideal ifadelerdir.

Haddizatında kamu hukukumuzun birçok yerinde düzenleme mevcuttur. Ancak sistem kâğıt üzerinde ne kadar iyi olursa olsun, asıl sıkıntı uygulamada yaşanmaktadır. Çünkü bürokrasi yalnızca bir yapı değil, aynı zamanda bir değerler sistemidir.

Bu nedenle yeni bir kamu reformu yapıp daha doğru bir hukuki çerçeve oluşturmak tek başına yeterli değildir. Asıl ihtiyaç, bu bürokratik değerlerin uygulamada güçlendirilmesidir.

Emanet, Ehliyet ve Adalet İlkesi

Kur’an-ı Kerim’de Nisa Suresi’nde şöyle buyrulmaktadır:

“Allah size mutlaka emanetleri ehli olanlara vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder.”

Bu ayet, idari makamların ehline verilmesi ve insanlar arasında adaletle hükmedilmesi gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır.

Türkiye’de bugün hedeflenen bürokratik atılımın merkezinde de “daha iyi işleyen bir bürokrasi” beklentisi yer almaktadır. Bunun yolu ise memurların ve kamu yöneticilerinin kendilerini sürekli geliştirmesinden ve sahip olduğumuz medeniyet değerleri odaklı çalışmalar yürütmesinden geçmektedir.

Tarihsel Tecrübe: Enderun ve Liyakat Sistemi

Devletlerin güç kazanması ve yükselişi tesadüfi değildir. Osmanlı Devleti’nin yükselme döneminde Enderun Mektebi, bürokratik yapının en önemli taşıyıcı unsurlarından biri olmuştur.

Harvard Üniversitesi öğretim üyesi ve Ortadoğu-Balkanlar uzmanı Albert Howe Lybyer, Enderun sistemi hakkında şu değerlendirmeyi yapmaktadır:

“Sistem liyakati ödüllendirecek biçimde düzenlenmiştir… Yükselme kesinlikle rastlantısal veya otomatik değildi.”

Kanuni döneminde Osmanlı elçiliği yapan Ogier Ghiselin de Busbecq ise şu tespitte bulunur:

“Osmanlı’da herkes liyakat, bilgi, ahlak ve seciyesine göre bir mevkie tayin edilir… Türklerin en büyük düşmanı iltimastır.”

Osmanlı Devleti’nin 1363’te Enderun’u, 1859’da Mülkiye Mektebi’ni kurması tesadüf değildir. Bugün de bu tarihsel birikimden hareketle, bürokrat yetiştirme konusunda yeni ve çağdaş modellerin geliştirilmesi gerekmektedir.

Bürokratik Zafiyetin Bedeli

Bürokratik düzen bozulduğunda bundan en fazla devlet zarar görür. Nitekim Türkiye, 1997–2002 yılları arasında bankaların içinin boşaltılması yoluyla yaklaşık 70 milyar dolar zarara uğramıştır. “Tunnelling” adı verilen bu yöntemle devletin profesyonel biçimde soyulması, liyakat ve denetim eksikliğinin ağır bir sonucudur.

Reform Çabaları ve Sınırlı Etkiler

Yakın dönemde kamu yönetiminin iyileştirilmesine yönelik çeşitli reform girişimleri olmuştur:

• 1960’larda MEHTAP (Merkezi Hükümet Teşkilatı Araştırma Projesi),
• 1991’de KAYA (Kamu Yönetimi Araştırma Projesi),
• 2003’te Kamu Yönetiminde Yeniden Yapılanma çalışmaları.

Ancak bu girişimler beklenen etkiyi oluşturamamıştır. Çünkü reformlar, bürokrasinin sahadaki gerçekliğini ve değerler boyutunu yeterince yakalayamamıştır.

Bir kez daha vurgulamak gerekir ki:
Bürokrasi bir değerler sistemidir.
Hukuki çerçeve ne kadar doğru olursa olsun, bu değerler uygulamada güçlendirilmedikçe kalıcı bir kamu reformu mümkün değildir.